กรมพระสุรัสวดี

          กรมพระสุรัสวดี หรือ กรมสัสดี สารานุกรมประวัติศาสตร์ไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน เล่ม ๑ อธิบายว่า กรมพระสุรัสวดีเป็นกรมสังกัดฝ่ายพลเรือนในสมัยอยุธยา เป็นกรมที่ขึ้นตรงต่อพระมหากษัตริย์ มีหน้าที่ทำทะเบียนหรือบัญชีคนในพระราชอาณาจักร และรักษาบัญชีเพื่อกำกับการเบิกจ่ายเกณฑ์กำลังคนทั้งฝ่ายทหารและฝ่ายพลเรือน เร่งรัดการเก็บส่วยและเงินแทนการเกณฑ์ คัดสำเนากฎหมายและประกาศทางราชการแจกจ่ายให้ทุกกรมทราบ รวมทั้งพิจารณาคดีความที่เกี่ยวกับการแบ่งสังกัดหมวดหมู่ไพร่พล  กรมพระสุรัสวดีมีตำแหน่งพระสุรัสวดีกลาง เป็นเจ้ากรม และมีกรมซ้ายและขวาขึ้นอีก ๒ กรม คือ กรมพระสุรัสวดีซ้าย และ กรมพระสุรัสวดีขวา  พระสุรัสวดีกลางปฏิบัติหน้าที่ในเมืองหลวงและเขตหัวเมืองชั้นใน พระสุรัสวดีซ้ายปฏิบัติหน้าที่ในหัวเมืองฝ่ายเหนือ ๒๔ หัวเมือง และกรมพระสุรัสวดีขวาปฏิบัติหน้าที่ในหัวเมืองปักษ์ใต้ ๑๔ หัวเมือง ส่วนข้าราชการในกรมเรียกว่า สัสดี เช่น ขุนสัสดี รองสัสดี

          ในสมัยรัตนโกสินทร์ กรมพระสุรัสวดียังอยู่ ตั้งอยู่ที่หอสัสดีซึ่งเป็นที่เก็บรักษาทะเบียนบัญชีคน (หอสัสดีอยู่ใกล้กับศาลหลักเมือง) แต่อำนาจของกรมพระสุรัสวดีลดลงบังคับบัญชาได้เฉพาะเมืองหลวงและหัวเมืองชั้นในเท่านั้น ส่วนหัวเมืองฝ่ายเหนือและหัวเมืองปักษ์ใต้รวมทั้งหัวเมืองชายทะเลภาคตะวันออกอำนาจการบังคับบัญชาและควบคุมบัญชีไพร่พลขึ้นอยู่กับสมุหนายก สมุหพระกลาโหม และเจ้าพระยาพระคลังโดยไม่ต้องผ่านกรมพระสุรัสวดี  ต่อมาใน พ.ศ. ๒๔๓๕ รัชกาลที่ ๕ โปรดเกล้าฯ ให้ยกกรมพระสุรัสวดีไปขึ้นกับกระทรวงนครบาล ให้มีหน้าที่จัดทำสำมะโนครัว เมื่อถึง พ.ศ. ๒๔๓๙ ให้โอนกรมพระสุรัสวดีไปขึ้นกับกระทรวงกลาโหม ทำหน้าที่จัดการเฉพาะกำลังคนฝ่ายทหารเท่านั้น ฝ่ายทหารได้ขอใช้คำว่า “สัสดี” กับนายทหารที่มีหน้าที่นี้  ส่วนกระทรวงนครบาลถูกยุบไปรวมกับกระทรวงมหาดไทยใน พ.ศ. ๒๔๖๕ และตำแหน่งสัสดีของมหาดไทยเปลี่ยนชื่อเป็นเสมียนตรา ส่วนหน้าที่ทำบัญชีสำมะโนครัวได้ยกไปรวมอยู่ในกรมทะเบียน กระทรวงมหาดไทยตั้งแต่นั้น (ปัจจุบันคือกองทะเบียนราษฎร์ กรมการปกครอง).

ปิยรัตน์  อินทร์อ่อน