กัลปนา

          พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ อธิบายว่า กัลปนา เป็นคำกริยาหมายถึง เจาะจงให้ ถ้าเป็นคำนามหมายถึง ที่ดินหรือสิ่งอื่นเช่นอาคารซึ่งเจ้าของอุทิศผลประโยชน์ให้แก่วัดหรือศาสนา อีกความหมายหนึ่งคือ ส่วนบุญที่ผู้ทําอุทิศให้แก่ผู้ตาย  และในสารานุกรมประวัติศาสตร์ไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน เล่ม ๑ ได้อธิบายคำว่า กัลปนา ไว้อย่างละเอียดดังนี้

          คำว่า กัลปนา มาจากคำภาษาบาลีและภาษาสันสกฤตว่า กปฺปนา แปลว่า อุทิศให้ เจาะจงให้ หรือยกให้ เดิมหมายถึง ส่วนบุญที่ผู้ทำอุทิศให้แก่ผู้ตายโดยเชื่อว่าจะช่วยผู้ตายให้ประสบผลสำเร็จตามความปรารถนาของผู้อุทิศให้ เรียกว่า กัลปนาบุญ หรือกัลปนาผล  ต่อมาความหมายขยายกว้างออกไปกว่าเดิมคือหมายถึง ที่ดิน เรือกสวน ไร่นา สิ่งของ และคนที่ผู้เป็นเจ้าของหรือเจ้านายอุทิศให้แก่ศาสนาด้วย เช่น กัลปนาที่ หรือที่กัลปนา คือ ที่ดินที่ผู้เป็นเจ้าของอุทิศเฉพาะผลประโยชน์ให้แก่ศาสนาหรือเพื่อบำรุงศาสนสถาน แต่กรรมสิทธิ์ในที่ดินยังเป็นของเจ้าของที่ดินนั้นอยู่ กัลปนาสัตว์ หรือกัลปนาสิ่งของ คือ สัตว์หรือสิ่งของที่มีผู้ถวายแก่ศาสนา กัลปนาคน คือ คนที่ผู้เป็นเจ้านายยกให้แก่ศาสนาเพื่อปรนนิบัติพระสงฆ์ หรือดูแลรักษาศาสนสถาน ซึ่งเรามักเรียกกันว่า ข้าพระโยมสงฆ์ หรือถ้ายกให้แก่ศาสนาพราหมณ์ก็จะเรียกว่า ข้าพระนารายณ์ หรือข้าพระอิศวร  คนที่กัลปนาเป็นข้าพระแล้วจะได้รับยกเว้นการเกณฑ์ไปรบและเรื่องอื่น ๆ เช่น การทำงานให้หลวง การเสียภาษีอากร

          ส่วนการพระราชทานที่กัลปนาหรือข้าพระของพระมหากษัตริย์นั้น มักจะกระทำเมื่อมีการสร้างหรือบูรณะศาสนสถานใหม่ โดยจะประกาศเป็นพระราชโองการ จัดทำพระตำราบรมราชูทิศเพื่ออธิบายถึงเหตุผลในการพระราชทาน พระราชอธิษฐาน สารบัญชีสิ่งที่กัลปนา และระบุคำสาปแช่งผู้ล่วงละเมิดที่กัลปนาหรือข้าพระดังกล่าว  พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. ๒๕๓๕ ระบุว่า ที่กัลปนา คือ ที่ซึ่งมีผู้อุทิศแต่ผลประโยชน์ให้วัดหรือพระศาสนา.

ปิยรัตน์  อินทร์อ่อน