กายนคร
กายนคร (อ่านว่า กาย-นะ- คอน) ประกอบด้วยคำว่า กาย กับคำว่า นคร. กาย หมายถึง ตัวหรือร่างกาย เช่น เขายากจนไม่มีแม้แต่ผ้าจะพันกาย. ลมหนาวพัดต้องผิวกายจนเขาสั่นสะท้าน. ส่วนคำว่า นคร หมายถึง เมืองใหญ่ เช่น เจ้านครรามัญ นครศรีธรรมราช. กายนคร เป็นความเปรียบ หมายถึง ร่างกายของมนุษย์เหมือนกับเมืองใหญ่เมืองหนึ่ง ดังเช่น คำอธิบายภาพปริศนาธรรมไทยชุดกายนครของพุทธทาสภิกขุ คำว่า กายนคร ใช้กันมากในบทประพันธ์ต่างๆ เพื่อเปรียบเทียบให้เห็นภาพชัดเจน เช่น ในตำราแพทยศาสตร์สงเคราะห์ (อ่านว่า แพด-สาด-สง-เคฺราะ) ของพระยาพิศณุประสาทเวช (คง ถาวรเวช) ได้เปรียบเทียบร่างกายของมนุษย์ว่าเป็นเสมือนเมืองเมืองหนึ่ง เปรียบใจว่าเป็นพระราชาครองเมือง และโรคคือข้าศึก ดังนี้
อนึ่งจะกล่าวสอน กายนครมีมากหลาย
ประเทียบเปรียบในกาย ทุกหญิงชายในโลกา
ดวงจิตคือกระษัตริย์ ผ่านสมบัติอันโอฬาร์
ข้าศึกคือโรคา เกิดเข่นฆ่าในกายเรา…
ที่มา : บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๗ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.