ข้าว ที่เป็นมากกว่าข้าว (๒๑ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

          คนไทยเรารู้จักและคุ้นเคยกับคำว่า “ข้าว” มาเป็นเวลายาวนาน   ทั้งในฐานะเป็นอาหารหลักของคนไทยและยังเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนาธรรมไทยด้วย  “ข้าว”  มีความหมายตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน หมายถึง ชื่อไม้ล้มลุกหลายชนิดหลายสกุลในวงศ์ Gramineae  ใช้เมล็ดเป็นอาหารหลัก  มีหลายพันธุ์ เช่น ข้าวเจ้า ข้าวเหนียว

          หากเราจะสังเกตกันดี ๆ “ข้าว” มักเข้ามาพัวพันเป็นสิ่งรอบตัวคนไทยอยู่เสมอ “ข้าว” ของคนไทยไม่ได้เป็นเพียงแค่อาหารเท่านั้น  คนไทยให้ความสำคัญกับข้าวมากกว่าเป็นแค่พืชชนิดหนึ่ง เห็นได้จากการที่คนไทยมี “แม่โพสพ” ซึ่งตามความหมายในพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน คือ  เทพธิดาประจำข้าว หรือ เจ้าแม่แห่งข้าว   บางครอบครัวจะสอนบุตรหลานให้ไหว้ข้าวหลังจากรับประทานข้าวเสร็จแล้วเพื่อระลึกถึงบุญคุณของข้าว  นอกจากนี้  ในสังคมไทยยังมีประเพณีอีกหลายอย่างที่เกี่ยวข้องกับ “ข้าว” เช่น ประเพณีบุญข้าวใหม่ซึ่งจัดขึ้นเพื่อเป็นการขอขมาลาโทษและขอบคุณแม่โพสพ  ประเพณีรำภาข้าวซึ่งเป็นการร่ายรำเพื่อเรี่ยรายข้าวสารเข้าวัด

          หากแต่ความสำคัญของ “ข้าว” ในวัฒนธรรมไทยอีกอย่างหนึ่งคือ “ข้าว” มีบทบาทในสำนวนไทยซึ่งมีหลายสำนวนมีความเกี่ยวข้องกับ “ข้าว”  จากหนังสือรวมความรู้ในการใช้ภาษาไทย  ฉบับราชบัณฑิตยสถานได้ให้ความหมายของสำนวนไทยที่เกี่ยวข้องกับข้าว เช่น สำนวน ข้าวก้นบาตร หมายถึง อาหารเหลือจากพระฉันแล้วที่ศิษย์วัดได้อาศัยกิน  ข้าวยากหมากแพง  หมายถึง ภาวะขาดแคลนอาหาร ทุพภิกขภัย  ข้าวเหลือเกลืออิ่ม หมายถึง  บ้านเมืองที่บริบูรณ์ด้วยข้าวปลาอาหาร  ข้าวใหม่ปลามัน  หมายถึง อะไรที่เป็นของใหม่ก็ถือว่าดี นิยมเรียกช่วงเวลาที่สามีภรรยาเพิ่งแต่งงานกันใหม่ ๆ ว่า ระยะข้าวใหม่ปลามัน  ข้าวแดงแกงร้อน หมายถึง บุญคุณ  จะเห็นได้ว่าสังคมไทยให้ความสำคัญกับ “ข้าว” เสมอไม่ว่าในอดีตหรือปัจจุบัน   เราจึงควรสอนให้เด็กรุ่นใหม่ให้ความสำคัญกับ “ข้าว” และให้รู้จักข้าวมากกว่าเป็นแค่อาหารเท่านั้น  ก่อนที่วัฒนาธรรม “ข้าว” จะหมดไปจากสังคมไทย

         อิสริยา  เลาหตีรานนท์