จรดพระนังคัล

     จรดพระนังคัล

          พระราชพิธีในระดับประเพณีหลวงซึ่งเป็นพิธีหนึ่งในพระราชพิธีสิบสองเดือน ก็คือ พระราชพิธีพืชมงคลและจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ซึ่งในปีนี้ตามปฏิทินหลวงจะตรงกับวันศุกร์ที่ ๙ พฤษภาคม หรือวันขึ้น ๕ ค่ำ เดือน ๖ เนื่องจากกำหนดการประกอบพระราชพิธีนี้กำหนดไว้ในเดือน ๖ ตามกฎมนเทียรบาลจึงมีชื่อเรียกว่า “พิธีไพศาขย์  จรดพระราชนังคัล”  พระราชพิธีนี้เป็นพิธีสำหรับทำขวัญเมล็ดพันธุ์พืช เช่น ข้าวเปลือก โดยพระมหากษัตริย์จะเสด็จพระราชดำเนินไปประกอบพิธีหรือทรงเป็นองค์ประธาน พระราชพิธีนี้จึงเป็นสัญลักษณ์ที่แสดงถึงความสำคัญของอาชีพทำนาและสะท้อนให้เห็นลักษณะสังคมไทยซึ่งเป็นสังคมเกษตรกรรม 

          พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ ให้นิยามของคำ จรดพระนังคัล ว่า  “ก. จดไถลงดินเพื่อไถนาในพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ.”  และเก็บคำ จรด  ไว้ดังนี้ “จรด  [จะหฺรด] (โบ; แบบ) ก. จด ถึง จ่อให้ถึง.” [จะหฺรด] นั้น บอกคำอ่าน ส่วนอักษรย่อในวงเล็บที่อยู่หน้าคำบอกชนิดไวยากรณ์ แสดงว่า คำนี้เป็นคำที่ใช้เฉพาะแห่งตามที่ระบุไว้ในวงเล็บ ในที่นี้ โบ คือ คำโบราณ  แบบ คือคำที่ใช้เฉพาะในหนังสือ ไม่ใช่คำพูดทั่วไป  มักใช้ในราชาศัพท์ เช่น จรดพระกรรไกรกรรบิด  จรดพระกรรไตรกรรบิด  หรือใช้เป็นชื่อเฉพาะของพระราชพิธีสำคัญอย่างพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ เป็นต้น  หากต้องการใช้เป็นคำทั่วไปในความหมายของคำว่า จรด จะใช้ว่า   จด  ซึ่งพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ นิยามว่า  “ก. จ่อให้ถึงกัน ถึง จนถึง; แตะ.”  เช่น  เหนือจดใต้  ซ้ายจดขวา

          ขอเพิ่มเติมอีกนิดว่า พระราชพิธีพืชมงคลและจรดพระนังคัลแรกนาขวัญนี้  พระมหากษัตริย์ทรงประกอบพิธีเพื่อความอยู่เย็นเป็นสุขของอาณาประชาราษฎร์ ประชาชนทุกคนจึงมีโอกาสเข้าไปมีส่วนร่วมในพระราชพิธีนี้อย่างทั่วถึงกัน.

 รัตติกาล  ศรีอำไพ