ถ่อ

          วันนี้เก็บความรู้จากห้องประชุมมาเสนอ เนื่องจากเห็นว่าเป็นคำไทยที่น่าสนใจ  ซึ่งอาจารย์จุลทัศน์  พยาฆรานนท์   ราชบัณฑิต  ได้อธิบายไว้ดังนี้

          “คนไทยมีคำพูดเป็นสำนวนเชิงเปรียบเทียบพูดกันอยู่มากมาย หลากหลาย และในโอกาสต่าง ๆ กัน กล่าวเฉพาะกรณีอ้างสิ่งของบางอย่างเอามาใช้เป็นสำนวนเชิงเปรียบเทียบ ดังจะอ้างถึงในโอกาสนี้ เป็นต้นว่า “ถ่อไม่ถึงน้ำ”  “หัวเถิกเป็นง่ามถ่อ” หรือ “ยังอุตส่าห์ถ่อกายอยู่มาได้”  ค่าว่า “ถ่อ” ในสำนวนพูดดังอ้างมานี้มีความหมายเป็น ๒ อย่างด้วยกัน อย่างแรก ถ่อ เป็นคำกริยา หมายถึง การทำให้เรือเคลื่อนไปได้ ด้วยใช้ไม้ยันแล้วดันไป     อย่างหลัง ถ่อ เป็นคำนาม หมายถึง ไม้ท่อนกลมยาว ๆ ใช้สำหรับยันแล้วดันให้เรือเคลื่อนที่ไปได้

          ถ่อ เป็นเครื่องมือสำหรับชาวเรือพวกหนึ่ง นิยมใช้ไม้รวกลำยาว ยาวประมาณ ๒–๓ วา เลือกเอาไม้ชนิดแก่ ๆ ลิดแขนงและตาไม้ เกลาให้เกลี้ยงตลอดลำ สำหรับจับถือได้ไม่เจ็บมือ ที่โคนลำถ่อเข้าไม้จริงรูปคล้ายกลีบส้ม ทำไว้สำหรับยันตรงร่องบ่าคนถ่อ กับที่ปลายลำถ่อติดง่ามทำด้วยเหล็กรูปคล้ายดวงจันทร์เสี้ยว สำหรับจิกดินใต้ท้องน้ำ  ถ่อใช้กับเรือขนาดใหญ่ เช่น เรือแม่ปะ เรือเอี้ยมจุ๊น เรือข้างกระดาน เรือแบบนี้จะใช้พายหรือแจว ทำให้เรือเคลื่อนไปยาก เพราะกำลังพายและแจวไม่พอ จึงต้องใช้ถ่อถ่อไป โดยชาวเรือยืนอยู่ที่กระดานเลียบริมกราบเรือ เอาโคนถ่อทาบร่องบ่า ทอดลำถ่อลงข้างเรือ ส่งปลายถ่อให้ปักลงในน้ำจนปลายถ่อปักจิกดินใต้ท้องน้ำ จึงยันลำถ่อ ดันเรือเคลื่อนไปข้างหน้า โดยคนถ่อก้าวเท้าไปทางท้ายเรือจนสุด จึงถอนถ่อเอากลับไปถ่อใหม่มาจากหัวเรือ ทำซ้ำ ๆ เช่นนี้เพื่อให้เรือเคลื่อนไปตามต้องการ อนึ่ง ไม้ถ่อนี้ถ้าไม่ใช้ถ่อเรือ ยังอาจใช้ค้ำเรือออกจากตลิ่ง หรือค้ำเรือต่างลำกันมิให้เรือกระทบกัน และไม้ถ่อนี้ยังใช้เป็นหลักผูกเรือเมื่อต้องการจอดไว้กับท่าได้ด้วย  ถ่อ หรือไม้ถ่อนี้ เมื่อเอาไปใช้เป็นสำนวนเปรียบเทียบย่อมมีความหมายได้ต่าง ๆ ดังนี้  “ถ่อไม่ถึงน้ำ” หมายถึง ความรู้ ความคิดตื้น ๆ รู้ไม่ลึก ดังถ่อสั้นเกินกว่าจะหย่อนลงไปข้างเรือก็ยังไม่ถึงน้ำ แล้วยังปากไวอวดว่ารู้ดี เป็นต้น  “หัวเถิกเป็นง่ามถ่อ” คำนี้หมายถึง ตีนผมตรงหน้าผาก เหนือขมับทั้ง ๒ ข้างถอยร่นเข้าไป ดูคล้ายง่ามปลายถ่อ  กับคำว่า “ถ่อ” ยังหมายถึง ไปหรือมา หรืออยู่มาอย่างลำบาก  ดัง “ยังอุตส่าห์ถ่อกายอยู่มาจนแก่นี่นะ”.

จินดารัตน์  โพธิ์นอก