นพรัตน์ (๑)
คำว่า นพรัตน์ ประกอบด้วยคำว่า นพ แปลว่า เก้า รัตน์ แปลว่า แก้วที่มีค่า. คำว่า นพรัตน์ แปลว่า แก้วมณีหรือหินมีค่า ๙ อย่าง ได้แก่ เพชร ทับทิม มรกต บุษราคัม โกเมน นิล มุกดา เพทาย ไพฑูรย์. บางครั้งเรียก นพเก้า. แก้ว ๙ อย่างนี้มีสีต่าง ๆ กัน ดังคำประพันธ์ในตำรานพรัตน์ที่พระยาสุริยวงศ์มนตรี (อ่านว่า สุ-ริ-ยะ-วง-มน-ตฺรี) และคณะได้สอบทานตำราเพชรรัตน์กับตำรับพราหมณ์และเรียบเรียงเพื่อทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เป็นคำประพันธ์ซึ่งมีชื่อแก้วมณีและมีคำขยายบอกสีหรือลักษณะของแก้วนั้น ว่า
เพชรดี
มณีแดง
เขียวใสแสง มรกฎ
เหลืองใสสด บุษราคำ
แดงแก่ก่ำ โกเมนเอก
ศรีหมอกเมฆ นีลกาฬ
มุกดาหาร หมอกมัว
แดงสลัว เพทาย
สังวาลสาย ไพฑูรย์
นพรัตน์ นิยมนำมาทำเครื่องประดับ เช่น แหวน สร้อย นิยมเรียกว่า แหวนนพเก้า สร้อยนพเก้า
ที่มา : บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๓ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.