มหาศาล

          มหาศาล เป็นคำสมาสระหว่างคำว่า มหา กับคำว่า ศาล หรือ ศาลา โดยความหมายของคำว่า มหา นั้น พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔ อธิบายไว้ ๒ ความหมาย ความหมายหนึ่งเป็นคำนาม หมายถึง สมณศักดิ์ที่ใช้นําหน้าชื่อภิกษุผู้ที่สอบไล่ได้ตั้งแต่เปรียญธรรม ๓ ประโยคขึ้นไป อีกความหมายหนึ่งเป็นคำวิเศษณ์ แปลว่า ใหญ่ ยิ่งใหญ่ คำว่า มหา ในความหมายนี้มักใช้เป็นส่วนหน้าของคำสมาส เช่น คำว่า มหานคร มหาศาล มหาสมุทร มหาราช มหายุค มหาอำนาจ และบางทีคำว่า มหา ก็ลดรูปเป็น มห เช่น มหรรณพ มหัศจรรย์ ส่วนคำว่า ศาล หรือ ศาลา แปลว่า สิ่งที่ให้ร่มเงา ได้แก่ อาคารบ้านเรือน ตามรูปศัพท์คำว่า มหาศาล จึงหมายถึง ผู้มีศาลาใหญ่ หรือผู้มีบ้านหลังใหญ่ คือผู้มีอำนาจบารมีมาก ซึ่งเปรียบเสมือนร่มเงาใหญ่คอยปกแผ่คุ้มครองบริวาร

          หนังสือ รู้ รัก ภาษาไทย เล่ม ๔ ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ยังอธิบายคำนี้ไว้ด้วยว่า เดิมคำว่า มหาศาล ในภาษาไทยใช้ในทางวรรณคดี เป็นคำขยายของคำว่า พราหมณ์ กษัตริย์ เศรษฐี หรือคหบดี โดยหมายถึง มั่งคั่งมาก มีอำนาจมาก มีอิทธิพลมาก พราหมณ์มหาศาล ก็คือ พราหมณ์ที่มีลูกศิษย์มาก มีอิทธิพลมาก เช่น โอรสกษัตริย์จากแดนไกลมาสมัครเป็นศิษย์พราหมณ์มหาศาลแห่งตักศิลานคร กษัตริย์มหาศาล คือกษัตริย์ผู้มีอำนาจมาก มีกำลังทหารมาก จึงรบชนะกษัตริย์อื่นและนำสมบัติของกษัตริย์อื่นมารวมเข้าในท้องพระคลังของตน จึงเป็นกษัตริย์ที่ร่ำรวย เช่น พระเจดีย์สูงใหญ่นี้กษัตริย์มหาศาลองค์หนึ่งสร้างไว้เพื่อบรรจุพระบรมธาตุพระศาสดา และเศรษฐีมหาศาล หรือคหบดีมหาศาล คือ เศรษฐีหรือคหบดีที่มั่งคั่งร่ำรวยมาก เช่น ชายผู้เข็ญใจผูกสมัครรักใคร่กับบุตรีคหบดีมหาศาลแห่งนครอุชเชนี

          ปัจจุบันคำว่า มหาศาล มีความหมายเปลี่ยนไป หมายถึง มากล้น มากอย่างยิ่ง และนิยมใช้ซ้อนกับคำว่า มากมาย เป็น มากมายมหาศาล เช่น แม้เขามีเงินมากมายมหาศาลก็หาความสุขไม่ได้.

อารยา ถิรมงคลจิต