มาตราที่ไม่คุ้น

          พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๒ ให้คำนิยาม มาตรา ว่าเป็น หลักกําหนดการวัดขนาด จํานวน เวลา และมุม  ซึ่งคำที่เกี่ยวกับมาตรามีอยู่เป็นจำนวนมาก  บางคำเคยใช้มาตั้งแต่ในอดีต บางคำยังใช้กันมาจนถึงปัจจุบัน  บางคำอาจเคยได้ยินและอีกหลายคำอาจไม่เคยได้ยิน  จึงนำคำเฉพาะที่เป็นมาตราที่ไม่คุ้น มาเสนอให้ทราบดังนี้

          มาตราวัด เช่น กำ เป็นมาตราวัดรอบของกลม เมื่อวัดได้เท่าไร แล้วทบกึ่งได้ยาวราว ๑๐ เซนติเมตร เช่น ของกลมวัดรอบได้ยาว ๒๐ เซนติเมตรของกลมนั้น เรียกว่ามีขนาด ๑ กํา มี ๓ ชนิด คือ (๑) กําสลึง มีความยาว ๔ นิ้ว ๑ กระเบียด หรือ ๑๐.๗๕ เซนติเมตร (๒) กําเฟื้อง มีความยาว ๔ นิ้วครึ่งกระเบียด หรือ ๑๐.๕ เซนติเมตร และ (๓) กําสองไพ ยาว ๔ นิ้ว ๒ หุน หรือ ๑๐.๒๕ เซนติเมตร  โกรศ เท่ากับ ๕๐๐ คันธนู  ส่วนมาตราวัดความยาว เช่น ทัณฑะ อ่านว่า ทันดะ ๑ ทัณฑะ เท่ากับ ๒ ศอก  วยามะ มีความยาวเท่ากับ ๑ วา  คาพยุต อ่านว่า คาพะยุด เทียบเท่า ๔๐๐๐ ทัณฑะ หรือ ๒ โกรศ หรือ ๑ ใน ๔ ของโยชน์เท่ากับ ๑๐๐ เส้น คำนี้ใช้ว่า คาวุต ก็ได้ และยังมี ทศางค์ อ่านว่า ทะสาง เป็นมาตราวัดนํ้าฝนเท่ากับ ๑๐ สตางค์ เป็น ๑ ทศางค์ และ ๑๐ ทศางค์ เป็น ๑ นิ้ว  ยก เป็นมาตราวัดไม้ คือ หน้ากว้าง ๑ ศอก ยาว ๑๖ วา หนา ๑ นิ้ว เป็น ๑ ยกตามอัตราไม้นิ้ว นอกจากนี้ยังเป็นกําหนดเวลาที่พระรูปหนึ่ง ๆ เทศน์ ๓ วันบ้าง ๗ วันบ้าง เรียกว่า ยกหนึ่ง เป็นต้น  อณุ อณู เป็นมาตราวัดโบราณ ๓๖ ปรมาณู เป็น ๑ อณู 

          ชั้นฉาย เป็นการสังเกตเวลาด้วยมาตราวัดอย่างหนึ่งซึ่งเรียกว่า เหยียบชั้น คือ เอาเท้าวัดเงาของตัวคนที่ยืนกลางแดด  โบราณกําหนดเวลาโดยการวัดเงานั้นเป็นช่วงเท้า คือ ๑ ชั้นฉาย เท่ากับเงายาว ๑ ช่วงเท้า โดยมีพิกัดอัตราดังนี้ ๑๐ อักษร เป็น ๑ เมล็ดงา ๔ เมล็ดงา เป็น ๑ เมล็ดข้าวเปลือก ๔ เมล็ดข้าวเปลือก เป็น ๑ องคุลี ๑๕ องคุลี เป็น ๑ ชั้นฉาย  ธัญมาส เป็นมาตราตวง เท่ากับ ๗ อูกา (อูกา เป็นมาตราวัดของอินเดียโบราณแบบหนึ่ง ปรากฏในหนังสือตำนานการวัด ของ ขุนวิจิตรมาตรา)

          หน้าตัก เป็นคำที่ใช้เรียกขนาดความกว้างของพระพุทธรูปแบบนั่งขัดสมาธิโดยวัดจากสุดเข่าข้างหนึ่งถึงอีกข้างหนึ่ง ซึ่งใช้วัดด้วยมาตราไทย เช่น พระพุทธรูปองค์นี้หน้าตัก ๑๐ นิ้ว พระประธานในโบสถ์ หน้าตัก ๑ วา ๒ ศอก ๕ นิ้ว 

   พัชนะ  บุญประดิษฐ์