วาทยกร (๒๓ ตุลาคม ๒๕๕๖)

          คำว่า วาทยกร พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔ กำหนดให้อ่านได้ ๒ แบบ คือ วาทะยะกอน กับ วาดทะยะกอน วาทยกร หมายถึง ผู้กำกับและควบคุมการบรรเลงหรือการขับร้องของวงดุริยางค์ วงดนตรี วงนักร้องประสานเสียง ให้มีเอกภาพ รวมทั้งตีความบทเพลงให้สมบูรณ์ โดยปรกติใช้มือ สายตา และสีหน้าท่าทางเป็นสื่อในการให้สัญญาณ วาทยกร จะเรียกว่า ผู้อำนวยเพลง ก็ได้ คำ วาทยกร มีผู้ใช้ผิดเป็น วาทยากร อยู่เสมอ อาจจะเนื่องมาจากอาศัยแนวเทียบจากคำว่า วิทยากร ก็เป็นได้

          วาทยกร มาจากคำสันสกฤต วาทยะ กับ คำบาลี กร วาทยะ แปลว่า เครื่องประโคม เครื่องบรรเลง เครื่องเป่า ส่วนคำว่า กร แปลว่า ผู้ทำ ใช้เป็นส่วนหลังของสมาส เช่น เกษตรกร จิตรกร วิศวกร คณะกรรมการจัดทำพจนานุกรมศัพท์ดนตรีสากล ราชบัณฑิตยสถาน บัญญัติศัพท์ conductor ว่า ผู้อำนวยเพลง หรือ วาทยกร หมายถึง ผู้กำกับหรือควบคุมการบรรเลง การขับร้อง โดยอ้างอิงถึงศัพท์ conducting (การอำนวยเพลง) ซึ่งอธิบายหน้าที่ของผู้อำนวยเพลง หรือ วาทยกรได้ชัดเจนดังนี้ การอำนวยเพลงเป็นศิลปะการกำกับหรือควบคุมการแสดงดนตรีของวงดุริยางค์ วงดนตรี วงนักร้องประสานเสียง อุปรากร ฯลฯ เพื่อนำมาซึ่งความพร้อมเพรียง ความสมบูรณ์ในการบรรเลงหรือการขับร้อง ผู้อำนวยเพลงจะกำหนดความชัดเจนของการลงจังหวะแรกของแต่ละห้องและความเร็วด้วยการเคลื่อนไหวของมือขวาที่มักถือไม้วาทยกร ส่วนมือซ้ายจะส่งสัญญาณให้นักดนตรีบรรเลงหรือนักร้องร้องโดยให้เพิ่มหรือลดความดัง เร่งจังหวะหรือผ่อนจังหวะ และยังบ่งบอกรายละเอียดอื่น ๆ เช่น อารมณ์จากสีหน้าและท่าทาง การตีความบทเพลงตามเจตนารมณ์ของผู้ประพันธ์ขื้นอยู่กับผู้อำนวยเพลงแต่ละคนที่อาจแตกต่างกัน ข้อสำคัญต้องสามารถสื่อสารให้นักดนตรีหรือนักร้องทราบว่าจะปฏิบัติตามอย่างไร ไม้ที่วาทยกรถือ เรียกเป็นภาษาอังกฤษว่า baton บัญญัติศัพท์ว่า ไม้อำนวยเพลง หรือ ไม้วาทยกร มีความหมายว่า ไม้ที่ผู้อำนวยเพลงใช้ส่งสัญญาณควบคุมวง

แสงจันทร์ แสนสุภา