สำนวนนี้มีที่มาจากเรือ (๒)

          หนังสือสำนวนไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน อธิบายความหมายและที่มาของสำนวนไทยต่าง ๆ ไว้อย่างน่าสนใจ หนึ่งในนั้นคือสำนวนไทยที่มีที่มาจากเรือ ซึ่งส่วนหนึ่งได้รวบรวมมานำเสนอในครั้งก่อนแล้ว แต่ยังมีสำนวนไทยที่มีที่มาจากเรืออีกดังนี้ สำนวน ขึ้นคาน ที่มาของสำนวนนี้มาจากการยกเรือขึ้นพาดไว้บนคานด้วยจุดประสงค์ต่าง ๆ เช่น เพื่อซ่อมรอยรั่ว ยาชัน หรือทาน้ำมันใหม่ ในขณะนั้นเรือจะค้างเติ่งอยู่บนคานอย่างเดียว ใช้ประโยชน์อะไรไม่ได้ คำว่า ขึ้นคาน นั้นเดิมเป็นคำที่มีความหมายในเชิงเยาะเย้ยเล็กน้อย เพราะคนสมัยโบราณนิยมให้ผู้หญิงแต่งงานเพื่อจะได้มีผู้ดูแลป้องกันภัย ต่อมาจึงมีการนำมาเปรียบกับหญิงที่มีอายุมากและอยู่เป็นโสด สำนวน ขึ้นคาน จึงหมายถึง มีอายุเลยวัยแต่งงานแล้ว แต่ยังไม่ได้แต่งงาน

          สำนวน ถอยหลังเข้าคลอง มีที่มาจากการเดินทางของคนไทยสมัยก่อนที่ใช้ทางน้ำเป็นหลัก แม่น้ำสายใหญ่ ๆ ก็จะมีคลองเล็ก ๆ แยกออกไปเหมือนตรอกหรือซอยตามถนนต่าง ๆ ในสมัยนี้ เมื่อพายเรือออกจากคลองเล็กไปสู่แม่น้ำใหญ่ก็เปรียบได้กับการทำงานที่เริ่มต้นจากงานเล็ก ๆ ไปสู่งานใหญ่ ถือเป็นความก้าวหน้าในหน้าที่การงาน แต่ถ้าถอยหลังไปสู่งานเล็ก ๆ เหมือนเดิม แทนที่จะก้าวไปข้างหน้า ก็จะมีคำเปรียบว่าเป็นการพายเรือถอยหลังกลับเข้าคลอง สำนวน ถอยหลังเข้าคลอง จึงหมายถึง หวนกลับไปหาแบบเดิม ย้อนกลับไปทำแบบเดิม ๆ ซึ่งไม่ก้าวหน้าและไม่ทันสมัย สำนวนนี้มักจะมีผู้ใช้ผิด ๆ กันเป็น ถอยหลังลงคลอง หรือ ถอยหลังลงคู

          นอกจากนี้ พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔ ยังกล่าวถึงสำนวนไทยที่เกี่ยวข้องกับเรือไว้อีก ๒ สำนวน คือ สำนวน เรือใหญ่คับคลอง หมายถึง คนที่เคยรุ่งเรืองหรือเป็นใหญ่เป็นโต เมื่อตกต่ำลงก็วางตัวอย่างคนสามัญไม่ได้ และสำนวน เรือขาดหางเสือ หมายถึง คนที่ขาดสติสัมปชัญญะ ครอบครัวที่ขาดผู้ดูแลรับผิดชอบ การงานที่ขาดหัวหน้า คำว่า หางเสือ ในที่นี้ก็คือ เครื่องถือท้ายเรือ นั่นเอง.

อารยา ถิรมงคลจิต