หอหลวง

          กฎหมายตราสามดวง : พระทำนูน ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ได้จัดทำคำอธิบายโบราณศัพท์ต่าง ๆ ที่ปรากฏใน “พระทำนูน” อันเป็นพระอัยการแรกของกฎหมายตราสามดวง ศัพท์คำหนึ่งที่น่าสนใจ คือ คำว่า หอหลวง

          หอหลวง หมายถึง หอหนังสือหลวง เป็นที่เก็บรักษาเอกสารราชการในสมัยโบราณ ได้แก่ ต้นฉบับตัวเขียนที่เป็นตำรา กฎหมาย จดหมายเหตุ พงศาวดาร และวรรณคดีต่าง ๆ โดยมีอาลักษณ์ซึ่งปฏิบัติงานด้านเอกสาร ภาษา และหนังสือ เป็นเจ้าพนักงานดูแลรักษา หอหลวงตั้งอยู่ภายในพระบรมมหาราชวัง  เอกสารที่เก็บอยู่ที่หอหลวงจึงเรียกว่า หนังสือหอหลวง


          ในคำให้การขุนหลวงวัดประดู่ทรงธรรม ระบุที่ตั้งของหอหลวงในสมัยอยุธยาว่า อยู่ในสระ มุมกำแพงสวนกระต่าย และมีหออาลักษณ์ตั้งอยู่ใกล้กัน ที่ริมกำแพงสวนกระต่าย  ต่อมาในสมัยรัตนโกสินทร์ หอหลวงและหออาลักษณ์ตั้งอยู่ที่เดียวกันในพระบรมมหาราชวัง คือที่ทำการของกรมอาลักษณ์อยู่ในตึกเดียวกับหอหลวง จึงเรียกชื่อเป็น ๒ อย่างว่า หอหลวง หรือ ห้องอาลักษณ์

          สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายว่า หอหลวงในสมัยรัตนโกสินทร์ เป็นตึกชั้นเดียว ตั้งอยู่ริมถนนหน้าพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ดังมีภาพตึกเขียนไว้ในพระวิหารหลวง วัดราชประดิษฐ์สถิตมหาสีมาราม ในห้องส่วนที่เขียนภาพการพิธีทำขนมเบื้องเลี้ยงพระ

          ต่อมา ใน พ.ศ. ๒๔๑๙ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท จึงโปรดให้รื้อตึกหอหลวงและตึกอื่น ๆ ในบริเวณเดียวกัน เพื่อสร้างตึกใหม่ให้งดงามรับกับพระที่นั่ง แต่การสร้างตึกหอหลวงหลังใหม่ยังคงค้างอยู่ และไม่ปรากฏหลักฐานว่ามีการสร้างหอหลวงขึ้นใหม่ในพระบรมมหาราชวังอีกเลย.

ปิยรัตน์  อินทร์อ่อน