หาบ หาม แบก คอน (๗ ตุลาคม ๒๕๕๓)

          เรื่องวันนี้ให้ความรู้สึกที่ค่อนข้างหนักหน่อยนะคะ  เพราะเกี่ยวกับคำกิริยาชุดหนึ่งซึ่งนับวันจะใช้กันน้อยลง เนื่องจากมีเครื่องทุ่นแรงมากขึ้นตามความก้าวหน้าของเทคโนโลยี คำที่เกี่ยวข้องกับกิริยาอาการที่ต้องใช้แรงงานจึงพลอยหายตามไปด้วย วันนี้เรามาทบทวนความทรงจำกันสักนิด

          ในสมัยก่อนการที่จะพาเอาสิ่งของ สัตว์บางอย่าง หรือคนด้วยกัน ไปได้ด้วยกันนั้น คนไทยมีวิธีพาเอาสิ่งต่าง ๆ ไปได้หลายวิธี เช่น หาบ หาม แบก คอน  แต่ละวิธีมีความแตกต่างกันอย่างไรนั้น อาจารย์จุลทัศน์  พยาฆรานนท์ ราชบัณฑิต อธิบายไว้ดังนี้ค่ะ

          หาบ คือ ใช้ไม้ท่อนยาว ๆ สัก ๑ วา หรือไม้อย่างที่เรียกว่า ไม้คาน สอดหูสาแหรกใส่หัวคานแต่ละข้าง ใช้สาแหรกคู่หนึ่งพร้อมกระจาดหรือกระบุง เป็นต้น  เอาลำไม้พาดบ่าหาบสิ่งของในกระจาดหรือกระบุงตามไป

          หาม คือ ใช้ไม้ท่อนกลมยาวสัก ๑ วา หรือกว่าเล็กน้อย ใช้คน ๒ คนเอาหัวไม้ท่อนวางบนบ่าคนข้างหน้า เอาปลายไม้วางบนบ่าคนข้างหลัง เอาของที่จะ “หาม” ไปผูกห้อยไว้ตรงกลางไม้ท่อนนั้นพาไป อย่างที่หามหมู ดังสำนวนไทยสมัยก่อนว่า “หมูเขาจะหาม อย่าเอาคานเข้าไปสอด”

          แบก คือ เอากระบุง ถุง หรือกระสอบบรรจุของอยู่ข้างใน ยกขึ้นตั้งบนบ่าข้างหนึ่ง หรือคร่อมบ่าทั้งสองข้าง พาเอาไป อย่างแบกกระสอบข้าวสาร หรือใช้มากคนก็ได้ เช่น ใช้คน ๔ คนบ้าง ๖ คนบ้าง แบ่งเป็น ๒ แถว เอาบ่าเข้ารับหีบศพแบกหีบพาไปวัด

          คอน คือ ใช้ไม้ท่อนกลมยาว หรือไม้คานเอาของที่จะ “คอน” ไปผูกหรือห้อยไปกับหัวไม้ข้างหนึ่ง เอาไม้พาดบ่า ให้ของที่จะคอนอยู่ข้างหลัง ใช้มือข้างหนึ่งจับหัวไม้ข้างหน้าไว้แล้วพาของนั้นไปกับตัว ลักษณะเช่นนี้เรียกว่า คอน

          กริยา หาบ หาม แบก คอน ในปัจจุบันไม่สู้ได้พบเห็นเช่นสมัยก่อน แต่ที่เราพบเห็นกันอยู่โดยทั่วไปก็คือคำว่า  หิ้ว ซึ่งหมายถึง  จับหรือถือให้ห้อยถ่วงลงมา  คำว่า หิ้ว เมื่อไปประกอบกับคำอื่นที่เราได้ยินกันบ่อย ๆ  ก็เช่น หิ้วท้อง  หมายถึง  ทนรอจนกว่าจะได้กิน หรือ หิ้วปีก  หมายถึง  หิ้วโดยใช้แขนสอดเข้าใต้รักแร้ของผู้ถูกหิ้วแล้วพาไป.

จินดารัตน์  โพธิ์นอก