อรรถกถา (๑๙ สิงหาคม ๒๕๕๓)

     อรรถกถา

          ในการศึกษาพระไตรปิฎกให้รู้เรื่องและเข้าใจความหมายได้ถ่องแท้ จะต้องอาศัยดูคำอธิบายจากอรรถกถา ซึ่งเป็นคัมภีร์ที่อธิบายไขความพระบาลีเอาไว้  อรรถกถามีกี่ประเภท ได้แก่อะไรบ้าง พจนานุกรมศัพท์ศาสนาสากล อังกฤษ-ไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน อธิบายไว้ในคำ atthakathā (อัตถกถา) ว่า

          อัตถกถา เป็นการเขียนตามรูปบาลี แต่ในประเทศไทยนิยมเขียนคำนี้ในรูปสันสกฤตเป็น อรรถกถา

          อรรถกถา คือ การอธิบายความพระไตรปิฎก ซึ่งมี ๒ ประเภทใหญ่ คืออรรถกถาในพระไตรปิฎก เป็นคำอธิบายความพระพุทธพจน์ที่ปรากฏอยู่ในพระไตรปิฎก ตัวอย่างที่เห็นชัดเจน คือ การอธิบายคำหรือความจากสิกขาบทที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติไว้  และอรรถกถานอกพระไตรปิฎก คือ คัมภีร์อธิบายความพระไตรปิฎกที่แยกทำเป็นเล่มต่างหากซึ่งเชื่อกันว่ามีการทำครั้งแรกที่ประเทศลังกาเป็นภาษาสิงหล มีอยู่ ๓ คัมภีร์ คือ มหาอรรถกถา ปัจจรีอรรถกถา กุรุนทีอรรถกถา

          มหาอรรถกถา เป็นอรรถกถาอธิบายความพระสูตร เหตุที่ได้ชื่อเช่นนั้น เพราะเป็นอรรถกถาชุดใหญ่เนื่องจากพระสูตรมีเนื้อหามาก บางทีเรียกว่า มูลอรรถกถา (อรรถกถาดั้งเดิม) บ้าง โปราณกอรรถกถา (อรรถกถารุ่นเก่า) บ้าง เพราะเป็นอรรถกถาที่พระมหาเถระ อาทิ พระมหากัสสปะ แต่งไว้เมื่อคราวทำปฐมสังคายนา แล้วพระมหินทเถระนำมาสอนเป็นภาษาสิงหลแก่พระภิกษุชาวลังกา ครั้นเมื่อพระพุทธโฆสะเดินทางจากชมพูทวีปมาปริวรรตแล้วแบ่งแต่งเป็นอรรถกถาของนิกายทั้ง ๔ พร้อมกับให้ชื่อใหม่ คือ อรรถกถาทีฆนิกาย ตั้งชื่อว่า สุมังคลวิลาสินี  อรรถกถามัชฌิมนิกาย ตั้งชื่อว่า ปปัญจสูทนี อรรถกถาสังยุตตนิกาย ตั้งชื่อว่า สารัตถปกาสินี และอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ตั้งชื่อว่า มโนรถปูรณี

          ปัจจรีอรรถกถา เป็นอรรถกถาอธิบายความพระอภิธรรม เหตุที่ได้ชื่อเช่นนั้น เพราะพระเถระประชุมแต่งกันบนแพชื่อปัจจรี พระพุทธโฆสะปริวรรตแล้วแต่งใหม่แบ่งออกเป็นอรรถกถาธัมมสังคณี ตั้งชื่อว่า อัฏฐสาลินี อรรถกถาวิภังคปกรณ์ ตั้งชื่อว่า สัมโมหวิโนทนี และอรรถกถา ๕ ปกรณ์ที่เหลือ ตั้งชื่อว่า ปัญจปกรณัฏฐกถา

          กุรุนทีอรรถกถา เป็นอรรถกถาอธิบายพระวินัย เหตุที่ได้ชื่อเช่นนั้น เพราะพระเถระชาวลังกาประชุมแต่งกันที่กุรุนทีเวฬุวิหาร พระพุทธโฆสะปริวรรตแล้วแต่งใหม่แบ่งออกเป็น ๓ ภาค ตั้งชื่อว่า สมันตปาสาทิกา.

 กนกวรรณ  ทองตะโก