อัฐโลกบาล

          เมื่อตอนที่แล้วได้กล่าวถึงทิศปาลก (อ่านว่า ทิด-สะ-ปา-ละ-กะ) ซึ่งเป็นเทพผู้รักษาทิศตามจักรวาลวิทยาในศาสนาพราหมณ์ มีเทพผู้รักษาที่ประจำทิศหลักทั้ง ๔ ทิศ คือ ทิศอุดรหรือทิศเหนือ ทิศบูรพาหรือทิศตะวันออก ทิศทักษิณหรือทิศใต้ และทิศประจิมหรือทิศตะวันตก  นอกจากทิศหลักแล้วยังมีทิศย่อยที่เป็นทิศเฉียงอีก ๔ ทิศ เทพที่รักษาทิศย่อยหรือทิศเฉียงทั้ง ๔ ทิศนี้ได้แก่

          ทิศอีสานหรือทิศตะวันออกเฉียงเหนือ มีพระอีสาน เป็นเทพประจำทิศ เทพองค์นี้ทรงภูษาขาว มือขวาถือตรีศูล มือซ้ายถือสังวาลนาค มีวัวเป็นพาหนะ ในทางพระพุทธศาสนามีพระราหุลเป็นผู้ดูแลรักษาทิศนี้

          ทิศอาคเนย์หรือทิศตะวันออกเฉียงใต้ มีพระอัคนีหรือพระเพลิง เป็นเทพประจำทิศ เทพองค์นี้กายสีแดงชาด ทรงภูษาแดง ถือหอกเป็นอาวุธ มีแกะเป็นพาหนะ  ตามตำนานกล่าวว่าพระอัคนีแบ่งออกเป็น ๓ ภาค คือภาคไฟธรรมดาที่เรียกว่า ไฟธาตุเวท ภาคฟ้าแลบอยู่ในอากาศเรียกว่า ไฟวิชชุ และภาคที่เป็นรัศมีของพระอาทิตย์เรียกว่า ไฟอาทิตย์  ในทางพระพุทธศาสนาว่ามีพระมหากัสสปะเป็นผู้ดูแลรักษาทิศนี้

          ทิศหรดีหรือทิศตะวันตกเฉียงใต้ มีพระไนรฤติหรือพระนริฤทติเทพอสูร เป็นผู้รักษาทิศ เทพองค์นี้มีผิวสีขาบหรือคราม ทรงภูษาเหลือง ถือดาบเป็นอาวุธ มีม้าเป็นพาหนะ  ในทางพระพุทธศาสนาว่ามีพระอุบาลีเป็นผู้ดูแลรักษาทิศนี้

          ทิศพายัพหรือทิศตะวันตกเฉียงเหนือ มีพระพายเจ้าแห่งลม เป็นผู้รักษาทิศ เทพองค์นี้มีผิวสีดำ ทรงภูษาขาว ถือพระขรรค์เป็นอาวุธ มีเนื้อทรายเป็นพาหนะ  ในทางพระพุทธศาสนาว่ามีพระมหากัจจายนะเป็นผู้ดูแลรักษาทิศนี้

          เมื่อรวมกับทิศใหญ่กับทิศย่อยแล้วจะเป็นทิศทั้งหมด ๘ ทิศด้วยกัน ซึ่งเทพผู้รักษาทิศทั้ง ๘ ทิศนี้เรียกว่า อัฐโลกบาล  ภาพของเทพผู้รักษาทิศหรือทิศปาลกนี้มีทั้งที่เป็นภาพในงานจิตรกรรมฝาผนังและงานแกะสลัก

   พัชนะ  บุญประดิษฐ์