เคยขา หรือ เคยค้า

          สำนวนไทยหลายสำนวนยังไม่มีเก็บไว้ในพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔ อย่างเช่น วัวเคยขาม้าเคยขี่ หรือ วัวเคยค้าม้าเคยขี่ ซึ่งมีผู้สอบถามมาที่ราชบัณฑิตยสถานว่า สำนวนใดถูกต้องเนื่องจากมีใช้กันอยู่ทั้ง ๒ สำนวน

          ถึงแม้จะยังไม่มีข้อสรุปอย่างเป็นทางการ แต่การให้ข้อมูลเบื้องต้นแก่ผู้ถามตามหลักฐานที่สืบค้นได้ก็เป็นสิ่งที่ราชบัณฑิตยสถานเห็นความสำคัญและยินดีให้บริการตามพันธกิจของหน่วยงาน

          หนังสือ สำนวนไทย ของขุนวิจิตรมาตรา (สง่า กาญจนาคพันธุ์) ซึ่งเป็นอดีตกรรมการชำระปทานุกรมของราชบัณฑิตยสถาน และหนังสือ สำนวนไทย ของกรมวิชาการ กระทรวงศึกษาธิการ เก็บสำนวน วัวเคยขาม้าเคยขี่ ไว้ และอธิบายความหมายโดยสรุปว่า คุ้นเคยกัน รู้ทีกัน เข้าใจท่วงทำนองของกันและกันเป็นอย่างดี การขี่ม้าหรือขี่วัว ผู้ขี่และพาหนะที่ขี่มักจะคุ้นเคยและรู้ใจกันเป็นอย่างดี ดังปรากฏในวรรณคดีเรื่อง อิเหนา ว่า “ขุนม้าผูกม้าพาชี เคยขี่ควบขับสำหรับขา” และจากวรรณคดีเรื่อง ขุนช้างขุนแผน ตอนพระพันวษาไต่สวนคดีที่ขุนช้างถวายฎีกา ว่า

                    “มึงถือว่าอีวันทองเป็นแม่ตัว           ไม่เกรงกลัวเว้โว้ทำโมหันธ์
                    ไปรับไยไม่ไปในกลางวัน                อ้ายแผนพ่อนั้นก็เป็นใจ
                    มันเหมือนวัวเคยขาม้าเคยขี่        ถึงบอกกูว่าดีหาเชื่อไม่
                    อ้ายช้างมันก็ฟ้องเป็นสองนัย           ว่าอ้ายไวยลักแม่ให้บิดา”

          ถ้าเป็นตัวอย่างประโยคในปัจจุบันก็อย่างเช่น เธอไม่พอใจที่สามีไปเยี่ยมภรรยาเก่า เพราะอดระแวงไม่ได้ว่า เขาจะคืนดีกันตามประสาวัวเคยขาม้าเคยขี่

แสงจันทร์ แสนสุภา