เบญจภาคี (๑๒ มิถุนายน ๒๕๕๑)

          เบญจ-เบญจะ มักใช้เป็นส่วนหน้าคำสมาส พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ ให้นิยามว่า เป็นคำวิเศษณ์ แปลว่า ห้า ลำดับที่ ๕  มาจากภาษาบาลีว่า ปฺจ สันสกฤตว่า ปฺจนฺ เช่น เบญจกัลยาณี หมายถึง หญิงมีลักษณะงาม ๕ ประการ คือ ๑. ผมงาม ๒. เนื้องาม (คือ เหงือกและริมฝีปากแดงงาม) ๓. ฟันงาม ๔. ผิวงาม ๕. วัยงาม (คือ ดูงามทุกวัย) มีคำศัพท์ที่ใช้ เบญจ- อีกมาก เช่น

          เบญจม- เป็นคำวิเศษณ์ แปลว่า ครบ ๕ ที่ ๕ มาจากคำบาลีว่า ปญฺจม ตัวอย่าง เบญจมสุรทิน คือวันที่ ๕ แห่งเดือนสุริยคติ วัดเบญจมบพิตร  คือ วัดประจำรัชกาลที่ ๕ [บพิตร (บอพิด) แปลว่า พระองค์ท่าน โดยมากเป็นคําที่พระสงฆ์ใช้แก่เจ้านาย เช่น บรมวงศบพิตร]

          เบญจางค- เบญจางค์ [เบนจางคะ- เบนจาง] หมายถึง อวัยวะทั้ง ๕ คือ หน้าผาก ๑ มือ ๒ เข่า ๒; ส่วนทั้ง ๕ คือ ราก เปลือก ใบ ดอก ผล  เบญจางคประดิษฐ์ คือ การกราบโดยให้อวัยวะทั้ง ๕ คือ เข่าทั้ง ๒ มือทั้ง ๒ และหน้าผาก จดลงกับพื้น

          ในแวดวงพระเครื่องยังมี เบญจภาคี ซึ่งก็คือ สุดยอดพระเครื่อง ๕ ชนิดที่ศักดิ์สิทธิ์ทางด้านพุทธคุณต่าง ๆ กัน อันได้แก่ พระสมเด็จ ๑ พระนางพญา ๑ พระกำแพง ๑ พระผงสุพรรณ ๑ และพระรอด ๑  นอกจากนี้ ยังมีการใช้คำเบญจภาคีประกอบกับคำอื่นเป็นศัพท์ใหม่ ๆ เพื่อแสดงให้เห็นว่า ประกอบขึ้นจาก ๕ ฝ่ายหรือ ๕ ชนิด (ภาคี แปลว่า ผู้มีส่วน ผู้เป็นฝ่าย) เช่น กีฬาเบญจภาคี (กีฬาที่แข่งขันกันระหว่าง ๕ โรงเรียน) เบญจภาคีพฤกษา (ต้นไม้เด่น ๕ ชนิดในวงศ์กระดังงา) 

          เนื่องจากคำที่มาจากภาษาบาลีและภาษาสันสกฤต จะไม่ใช้ไม้ไต่คู้ ดังนั้น เบญจ- แม้จะออกเสียงสั้น แต่เขียนไม่มีไม้ไต่คู้ ส่วนคำที่ให้ใช้ไม้ไต่คู้ คือคำไทยที่ออกเสียงสั้นค่ะ.

รัตติกาล  ศรีอำไพ