เบญจ- เบญจะ

          ท่านผู้อ่านหลายท่านคงรู้จักคุ้นเคยกับคำว่า เบญจรงค์ ซึ่งเป็นเครื่องถ้วยชามที่เขียนลวดลายด้วยแม่สีทั้ง ๕ ซึ่งเรียกว่า ถ้วยเบญจรงค์ หรือชามเบญจรงค์ คำว่า เบญจรงค์ ประกอบด้วยคำว่า เบญจ- แปลว่า ห้า รงค์ แปลว่า สี เบญจรงค์ หมายถึง แม่สีทั้ง ๕ คือ ดํา แดง ขาว เขียว (คราม) เหลือง และวันนี้จึงถือโอกาสเล่าถึงคำว่า เบญจ- เบญจะ พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ อธิบายว่า เบญจะ เป็นภาษาบาลี หมายถึง ห้า หรือลําดับที่ ๕ เช่น นาเบญจะ หัวเมืองเบญจะ คำ เบญจ- มักใช้เป็นส่วนหน้าสมาส ตัวอย่างคำที่ใช้กัน บ่อย ๆ เช่น เบญจกามคุณ ซึ่งหมายถึง เครื่องผูกอันบุคคลพึงใคร่ ๕ คือ รูป เสียง กลิ่น รส และสิ่งที่ถูกต้องด้วยกาย

          คำที่เราได้ยินกันอย่างคำว่า เบญจคีรีนคร หมายถึง ชื่อหนึ่งของเมืองราชคฤห์ มีภูเขา ๕ ลูกล้อมรอบ คือ ๑. ภูเขาปัณฑวะ ๒. ภูเขาคิชฌกูฏ ๓. ภูเขาเวภาระ ๔. ภูเขาอิสิคิลิ ๕. ภูเขาเวปุลละ ส่วนคำว่า เบญจบรรพต หมายถึง เขา ๕ ยอด คือ เขาหิมาลัย คำว่า เบญจขันธ์ หมายถึง กอง ๕ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ

          คำว่า เบญจดุริยางค์ หมายถึง ปี่พาทย์เครื่องห้า มี ๒ ชนิด คือ เครื่องอย่างเบาใช้เล่นละครพื้นเมืองชนิดหนึ่งและเครื่องอย่างหนักใช้เล่นโขนชนิดหนึ่ง ซึ่งอย่างเบามี ปี่ ๑ ทับ ๒ กลอง ๑ ฆ้องคู่ เป็นเครื่องทําจังหวะ ๑ ส่วนอย่างหนักมี ปี่ ๑ ระนาด ๑ ฆ้องวง ๑ กลอง ๑ โทน (หรือตะโพน) ๑

          คำอีกคำหนึ่งที่มีความหมายเหมือนกันครับคือคำว่า ปัญจ- หมายถึง ๕ เช่นกัน อย่างคำว่า ปัญจนที หมายถึง แม่นํ้า ๕ สาย คือ ๑. คงคา ๒. ยมนา ๓. อจิรวดี ๔. สรภู ๕. มหิ.

อิสริยา เลาหตีรานนท์