เพ็ญ-แข

          พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ นิยามคำ เพ็ง ว่า เป็นคำวิเศษณ์ที่เลือนมาจาก เพ็ญ  ซึ่งแปลว่า เต็ม  วันเพ็ญ หมายถึง วันกลางเดือนนับตามจันทรคติ ซึ่งก็คือวันที่พระจันทร์ขึ้นเต็มดวง  การนับตามจันทรคติ เป็นวิธีนับวันและเดือนโดยถือเอาการเดินของดวงจันทร์เป็นหลัก เช่น ขึ้น ๑ คํ่าถึงแรม ๑๕ คํ่า เป็นการนับวันทางจันทรคติ เดือนอ้ายถึงเดือน ๑๒ เป็นการนับเดือนทางจันทรคติ

          พจนานุกรมฯ ให้นิยามคำ จันทร์  ว่า เป็นคำนาม หมายถึง “ดวงเดือน เรียกเทวดาองค์หนึ่งในนิยายว่า พระจันทร์ ในตำราโหราศาสตร์เป็นชื่อดาวพระเคราะห์ที่ ๒; ชื่อวันที่ ๒ ของสัปดาห์” วันจันทร์มีสีประจำวัน คือ สีเหลือง พระประจำวันคือ พระปางห้ามญาติ

          เมื่อพระจันทร์มีสว่างและมืดตามที่เราเรียกว่า ข้างขึ้น ข้างแรม   ข้างขึ้น หมายถึง ส่วนของเดือนจันทรคติที่มีพระจันทร์สว่าง คือ ตั้งแต่ขึ้นคํ่าหนึ่งไปถึงกลางเดือน ข้างแรม หมายถึง ส่วนของเดือนจันทรคติที่พระจันทร์เริ่มมืดจนถึงมืด คือ ตั้งแต่แรมค่ำหนึ่งไปถึงแรม ๑๔ ค่ำในเดือนขาด หรือถึงแรม ๑๕ ค่ำในเดือนเต็ม 

          วันที่เกี่ยวข้องกับพระจันทร์ข้างขึ้นหรือข้างแรม เช่น วันลอยกระทง เป็นวันเทศกาลมีในวันเพ็ญ เดือน ๑๒  วันตรุษ คือวันสิ้นปีซึ่งกำหนดตามจันทรคติ ตรงกับวันแรม ๑๕ ค่ำ เดือน ๔  วันพระ เป็นวันประชุมถือศีลฟังธรรมในพระพุทธศาสนา เดือนหนึ่งมี ๔ วัน คือ วันขึ้น ๘ คํ่า ขึ้น ๑๕ คํ่า แรม ๘ คํ่า และแรม ๑๕ คํ่าถ้าเป็นเดือนขาดก็แรม ๑๔ คํ่า วันพระไม่มีหนเดียว เป็นสำนวนแปลว่า วันหน้ายังมีโอกาสอีก มักใช้พูดเป็นเชิงอาฆาต

          แข ก็แปลว่า พระจันทร์หรือดวงจันทร์ โดยคำนี้เป็นคำที่มาจากภาษาเขมร  เพ็ญแข จึงแปลว่า พระจันทร์เต็มดวง (full moon) อย่างไม่ต้องสงสัยค่ะ.

รัตติกาล  ศรีอำไพ