เรื่องของจมูก

          คำว่า จมูก นอกจากเป็นอวัยวะที่อยู่เหนือปาก มีรู ๒ รู ใช้สำหรับดมกลิ่นและหายใจแล้ว ยังเป็นชื่อเรียกสิ่งที่ยื่นออกมาคล้ายจมูก หรือเรียกสิ่งที่เจาะเป็นรู ๒ รู เพื่อร้อยเชือกด้วย คำว่า “จมูก“ มีลูกคำที่น่าสนใจซึ่ง พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ อธิบายไว้ดังนี้

          จมูกข้าว เป็นส่วนปลายของเมล็ดข้าวที่ติดกับก้านดอก เป็นส่วนที่ต้นอ่อนงอก จมูกวัว หมายถึง ท่อที่ต่อจากสูบไปเป่าเปลวไฟไปท่วมเบ้า จมูกมด เป็นสำนวน หมายความว่า ที่ไหวตัวหรือรู้ตัวทันเหตุการณ์ บางทีใช้คำว่า จมูกมด คู่กับคำว่า หูผี เป็น หูผีจมูกมด ซึ่งก็เป็นสำนวนที่มีความหมายเดียวกัน ในหนังสือ รู้ รัก ภาษาไทย เล่ม ๑ เปรียบเทียบสำนวน จมูกมด นี้ว่า เหมือนกับมดซึ่งมีจมูกดมกลิ่นได้ฉับไว เมื่อมีสิ่งที่จะเป็นอาหารของมดอยู่ ณ ที่ใด ในเวลาไม่นานก็จะมีฝูงมดมาช่วยกันลากสิ่งนั้นกลับไปที่รังของมันโดยเร็ว ทั้งนี้ มดที่ทำหน้าที่ตระเวนหาอาหารจะเดินไปมาตามที่ต่าง ๆ ตลอดเวลา เมื่อพบเหยื่อหรือสิ่งที่เป็นอาหาร ก็จะรีบนำข่าวไปบอกให้มดตัวอื่น ๆ รู้โดยทันที

          ในหนังสือ รู้ รัก ภาษาไทย เล่ม ๒ มีอธิบายลูกคำของคำว่า “จมูก” อีกคำหนึ่ง คือ คำว่า จมูกเขา หากนึกภาพหุบเขาซึ่งตัดผ่านทิวเขาที่มีความยาวมาก จะเห็นบริเวณส่วนปลายของลาดเขาด้านหนึ่งยื่นสลับเป็นฟันปลากับบริเวณส่วนปลายของลาดเขาด้านที่อยู่ตรงกันข้าม ดังนั้น หุบเขาจึงไม่ตัดไปเป็นเส้นตรง แต่จะคดเคี้ยวไปมาตามแนวของปลายลาดเขาที่ยื่นสลับลงมาในหุบเขา ในภาษาอังกฤษเรียกบริเวณส่วนปลายของลาดเขาที่ยื่นสลับลงมาในหุบเขานี้ว่า spur ราชบัณฑิตยสถานบัญญัติศัพท์ spur ว่า จมูกเขา โดยเปรียบเทียบส่วนของลาดเขาที่ยื่นสลับออกมานั้นว่าเหมือนกับจมูกบนใบหน้าคนที่ยื่นแหลมออกมา.

อารยา ถิรมงคลจิต