เรื่องของ คุณ
เมื่อได้ยินเสียงเรียก “คุณ” เราอาจต้องหันไปมองหาที่มาของเสียง เพราะคิดว่ามีคนใช้คำนี้ในความหมายที่เป็นสรรพนามบุรุษที่ ๒ แทนตัวเรา แต่ความหมายของคำว่า คุณ ที่พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔ อธิบายไว้ ยังมีอีกหลายความหมายที่น่าสนใจ ความหมายหนึ่งคือ คุณ แปลว่า อาถรรพ์ คือพิธีทำร้ายต่ออมิตร โดยเสกสิ่งใดสิ่งหนึ่งเข้าในตัวหรือฝังรูปฝังรอย คำว่า คุณ ในความหมายนี้เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า คุณไสย ก็ได้ ส่วน คุณ ในความหมายทำนองเดียวกันกับที่เป็นคำสรรพนามบุรุษที่ ๒ นั้น พจนานุกรมฯ มีอธิบายไว้หลากหลาย ทั้งที่หมายถึง ความดีที่มีประจำอยู่ในสิ่งนั้น ๆ (เช่น คุณของแผ่นดิน) หมายถึง ความดีที่มีต่อสิ่งต่าง ๆ (เช่น ไม่รู้คุณข้าวแดงแกงร้อน) หมายถึง ความเกื้อกูล (เช่น รู้คุณ) หมายถึง สรรพนามบุรุษที่ ๓ ซึ่งเป็นภาษาปาก ใช้แทนผู้ที่เราพูดถึงด้วยความสุภาพ (เช่น คุณอยู่ไหม ช่วยไปเรียนว่ามีคนมาหา) และหมายถึง คำใช้เรียกนำหน้าบุคคลเพื่อแสดงความยกย่อง (เช่น คุณพ่อ หรือ คุณแม่)
คำว่า คุณ ที่ใช้เรียกนำหน้าบุคคลนี้ หนังสือ รู้ รัก ภาษาไทย เล่ม ๓ ฉบับราชบัณฑิตยสถาน อธิบายไว้ว่า จัดเป็นคำสุภาพทั่วไป ซึ่งไม่ได้บ่งว่าใช้กับผู้มีตำแหน่ง อาชีพ เพศ วัย หรือสถานภาพเช่นไร ในวัฒนธรรมไทยถือว่า การเรียกชื่อผู้ใดต้องมีคำนำหน้านาม ยกเว้นเรียกผู้ที่สนิทสนมคุ้นเคยกัน มีสถานภาพเท่าเทียมกันหรือต่ำกว่า อาจเรียกชื่อโดยไม่มีคำนำหน้านามได้
พจนานุกรมฯ เก็บลูกคำของคำว่า คุณ ที่เป็นคำใช้เรียกนำหน้าบุคคลและเป็นคำสรรพนามไว้ ๒ คำ คือคำว่า คุณชาย (ภาษาปาก) หมายถึง คำที่ใช้เรียกหม่อมราชวงศ์ที่เป็นชาย และคำว่า คุณนาย ซึ่งเป็นคำยกย่องที่ใช้เรียกภรรยาข้าราชการชั้นสัญญาบัตรที่ยังมิได้เป็นคุณหญิง (ปัจจุบันใช้เรียกยกย่องสตรีทั่ว ๆ ไปที่ผู้เรียกนับถือ) ส่วนคำว่า คุณลุงคุณป้า ซึ่งไม่ได้หมายถึง พี่ชายหรือพี่สาวของพ่อหรือแม่, ชายหรือหญิงที่แก่กว่าพ่อหรือแม่ แต่อย่างใด พจนานุกรมฯ อธิบายว่า หมายถึง ชื่อเพลงไทย อัตรา ๒ ชั้น หน้าทับสองไม้ เมื่อทำเป็นเพลงเถา ชื่อว่า อะแซหวุ่นกี้ เถา.
อารยา ถิรมงคลจิต