เรื่องขัน…ขัน (๓๐ ธันวาคม ๒๕๕๒)

          ใกล้จะปีใหม่แล้ว  มาคุยเรื่องขัน…ขัน กันดีกว่า  แต่ถ้าจะสื่อกันให้ถูกทั้งภาษาพูดและภาษาเขียนเราก็ต้องรู้ความหมายก่อนนะคะ ว่าขันแต่ละคำที่เราสื่อสารกันนั้นหมายถึงอะไรบ้าง

          มาเริ่มที่นี่กันก่อน  ขัน  ที่สะกดอย่างเรียบง่ายที่สุดนี้ พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน  พ.ศ. ๒๕๔๒  บอกว่ามี ๔ ความหมายค่ะ คือ ๑. เป็นคำนาม หมายถึง ภาชนะสําหรับตักหรือใส่นํ้า มีหลายชนิด เช่น ขันข้าวบาตร ขันน้ำพานรอง ขันลงหิน ขันสาคร  ๒. ถ้าใช้เป็นคำกริยา หมายถึง ทําให้ตึงหรือให้แน่นด้วยวิธีหมุนกวดเร่งเข้าไป เช่น ขันชะเนาะ ขันเกลียว แต่ถ้าเป็นคำคุณศัพท์ หมายถึง แข็งแรง กล้าหาญ  เช่น กูนี้คนขัน จะขามคนใด (จากสมุทรโฆษคำฉันท์)  ๓. หมายถึง อาการร้องอย่างหนึ่งของไก่หรือนกบางชนิด เฉพาะในตัวผู้ เช่น ไก่ ไก่ฟ้า นกเขา ใช้เป็นสัญญาณติดต่อสื่อสารในสัตว์ประเภทเดียวกัน จะร้องมากในระหว่างฤดูผสมพันธุ์ หรือในเวลาจำเพาะเช่นเช้าตรู่   และความหมายที่ ๔. ถ้าเป็นคำกริยา หมายถึง หัวเราะ นึกอยากหัวเราะ  แต่ถ้าใช้เป็นคำคุณศัพท์ หมายถึง น่าหัวเราะ ชวนหัวเราะ  ประมาณว่า ขบขัน ไงคะ

          นอกจากนี้ก็มีคำพ้องเสียงกับคำว่า ขัน เช่น คำว่า ขันธ์ หมายถึง ตัว หมู่ กอง พวก หมวด ส่วนหนึ่ง ๆ ของรูปกับนามที่แยกออกเป็น ๕ กอง คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ซึ่งเรียกว่า ขันธ์ ๕ หรือ ขันธ์ทั้ง ๕  ส่วนคำที่หมายถึงศัสตราวุธชนิดหนึ่ง มีคม ๒ ข้าง ที่กลางใบมีดทั้งหน้าและหลังเป็นสันเล็กคล้ายคมรูปหอก ด้ามสั้น  จะใช้ว่า ขรรค์ ค่ะ

          แต่เมื่อนำคำว่า ขัน ไปใช้ประกอบกับคำอื่นก็มีความหมายแตกต่างกันไป เช่น ขันแข็ง หมายถึง อย่างเอาจริงเอาจัง เช่น ขยันขันแข็ง รับปากขันแข็ง  ส่วน ขันทองพยาบาท หมายถึง ชื่อไม้ต้นขนาดเล็กชนิด Suregada multiflorum  (A. Juss.) Baill. ในวงศ์ Euphorbiaceae สูง ๕–๘ เมตร ใบรี หนา ด้านบนสีเขียวแก่เป็นมัน ผลกลมมี ๓ พู ขนาดกว้างประมาณ ๒.๕ เซนติเมตร ใช้ทํายาได้.

 จินดารัตน์  โพธิ์นอก