เสาสถาปัตย์ไทย

          เสาเป็นส่วนประกอบที่สำคัญอีกอย่างหนึ่งของสิ่งปลูกสร้างต่าง ๆ  โดยใช้เป็นหลักหรือเป็นเครื่องรองรับสิ่งอื่น  เสามีชื่อหลายอย่าง เช่น เสาเรือน เสาไฟฟ้า  ตัวอย่างเสาทั้ง ๒ อย่างนี้คงคุ้นเคยกันดี แต่ถ้าเอ่ยถึง เสาตุ๊กตา หลายคนอาจเข้าใจผิดว่าเป็นเสาของเล่น  ที่จริงแล้วเสาตุ๊กตาเป็นเครื่องประกอบเรือนไทยที่สำคัญอย่างหนึ่ง

          เสาตุ๊กตาเป็นเสาท่อนสั้นที่ตั้งบนขื่อขึ้นไปรับปลายขื่อโทหรือขื่อรองของเครื่องประดุ หรือหากสร้างเรือนเพิ่มขึ้นอีกหลังหนึ่งข้างเรือนหลังเดิม เสาตุ๊กตาจะทำหน้าที่ยันขื่อขึ้นไปรับจันทันของหลังคาเรือนหลังใหม่  เสาตุ๊กตามีขนาดเล็กกว่าเสาที่เป็นหลักหรือเสาประธาน 

          นอกจากเสาตุ๊กตาแล้ว ยังมีเสาหานซึ่งเป็นเสาลอยหรือเสาที่อยู่หน้ามุขของอุโบสถหรือวิหารชนิดจั่วเปิด  โดยมากมีจำนวน ๔ ต้น  เสาหานนี้มีทั้งเสาสี่เหลี่ยม เสาสี่เหลี่ยมย่อมุม และเสากลม  ปลายเสาที่รับขื่อมักมีบัวหัวเสา โคนเสาจะมีพนักทึบหรือโปร่งเพื่อเป็นขอบเขต นั่งพิง หรือกันตก

          นอกจากนี้ยังมีเสาหารซึ่งเป็นเสาขนาดเล็กที่อยู่รอบคอฐานยอดหรือก้านฉัตรของเจดีย์ทรงกลม มักมีจำนวน ๘ ต้น  เสาหารนี้คล้ายทำหน้าที่รองรับส่วนยอดของเจดีย์  นิยมทำกันมาตั้งแต่สมัยอยุธยา  ส่วนเจดีย์ทรงกลมของสถาปัตยกรรมสมัยสุโขทัยไม่นิยมทำเสาหาร

          ผู้ที่ไม่ค่อยคุ้นเคยกับสถาปัตยกรรมไทยและอยากเห็นเสาของจริงว่าเสาต่าง ๆ ดังกล่าวข้างต้นมีลักษณะอย่างไร น่าจะหาโอกาสไปเที่ยวชมวัดหรือบ้านเรือนไทย  ซึ่งมีให้เห็นได้ทั้งในกรุงเทพฯ และต่างจังหวัด  หากเห็นแล้วจะทึ่งในภูมิปัญญาของช่างไทยที่คิดค้นวิธีการปลูกสร้างสถาปัตยกรรมได้อย่างชาญฉลาด สวยงาม ไม่แพ้ช่างต่างชาติ

   พัชนะ  บุญประดิษฐ์