เส้นผ่านศูนย์กลาง

          ด้วยมักมีผู้สงสัยอยู่เสมอว่าระหว่างคำ “เส้นผ่านศูนย์กลาง” กับ “เส้นผ่าศูนย์กลาง” คำไหนเป็นคำที่ถูกต้องกันแน่ เนื่องจากในพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ได้เก็บไว้ทั้งสองคำและใช้คำนิยามเดียวกัน ผู้เขียนจึงขอเสนอที่มาและความหมายของคำนี้ แล้วผู้อ่านลองพิจารณาดูว่าคำไหนน่าจะเป็นคำที่ถูกต้องกันแน่! 

          เส้นผ่านศูนย์กลาง เป็นคำที่บัญญัติใช้กับศัพท์ diameter ในภาษาอังกฤษ เนื่องจาก diameter มีรากศัพท์มาจากคำในภาษากรีกว่า dia ตรงกับคำว่า through ในภาษาอังกฤษ ซึ่งแปลว่า “ผ่าน” และคำ metro ตรงกับคำว่า measure ในภาษาอังกฤษ ซึ่งแปลว่า “การวัด”  ในทางเรขาคณิตคำว่า “เส้นผ่านศูนย์กลาง” จะใช้เฉพาะกับวงกลมเท่านั้น โดยหมายถึง ส่วนของเส้นตรงทั้งหลายที่ผ่านจุดศูนย์กลางของวงกลม และจุดปลายทั้งสองของส่วนของเส้นตรงเหล่านั้นจะอยู่บนวงกลม เส้นผ่านศูนย์กลางคือคอร์ดที่ยาวที่สุดของวงกลม ซึ่งมีความยาวเป็นสองเท่าของรัศมี คณะกรรมการจัดทำพจนานุกรมศัพท์คณิตศาสตร์จึงบัญญัติศัพท์นี้ว่า “เส้นผ่านศูนย์กลาง” ไม่บัญญัติว่า “เส้นผ่าศูนย์กลาง” เพราะเป็นคำที่ถูกต้องตามความหมายและรากศัพท์เดิม   นอกจากนี้คำว่า diameter ยังมีอีกหนึ่งความหมาย ซึ่งคณะกรรมการฯ ได้บัญญัติศัพท์ว่า เส้นผ่านกลาง ความหมายนี้จะใช้กับรูปคอนเวกซ์ (convex) ในระนาบ โดยหมายถึง ส่วนของเส้นตรงที่ยาวที่สุดซึ่งเชื่อมจุดสัมผัส ๒ จุด ที่เกิดจากเส้นสัมผัส ๒ เส้นใด ๆ ที่ขนานกันและอยู่ตรงข้ามกันของรูปคอนเวกซ์

          อย่างไรก็ตาม ในการบรรณาธิกรต้นฉบับเอกสารต่าง ๆ ของราชบัณฑิตยสถาน โดยปรกติจะใช้ “เส้นผ่านศูนย์กลาง” ทั้งหมด แต่ก็ยังมีบางคนที่เห็นว่า ในเมื่อพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน เก็บไว้ทั้งสองคำ ก็ขอใช้คำเก่าอยู่

  อารี  พลดี