professor ศาสตราจารย์ : ตำแหน่งทางวิชาการสูงสุดในมหาวิทยาลัยหรือสถาบันการศึกษาระดับอุดมศึกษา ในประเทศไทยตำแหน่งทางวิชาการตามกฎหมายสำหรับอาจารย์ประจำในมหาวิทยาลัยของรัฐและเอกชน คือ อาจารย์ (instructor) ผู้ช่วยศาสตราจารย์ (assistant professor) รองศาสตราจารย์ (associate professor) และศาสตราจารย์ เป็นการกำหนดตำแหน่งที่เหมือนกับในระบบอเมริกัน
ในระบบอังกฤษโดยมากกำหนดตำแหน่งเป็น “lecturer” เทียบเท่าผู้ช่วยศาสตราจารย์ “senior lecturer” และ “reader” เทียบเท่ารองศาสตราจารย์ และ “professor” คือศาสตราจารย์ โดยที่ตำแหน่งศาสตราจารย์เป็นตำแหน่งสำหรับอาจารย์ที่มีอาวุโสทางวิชาการสูงสุดและเป็นหัวหน้าภาควิชา (departmental chair) ในบางประเทศเรียกอาจารย์ผู้สอนในมหาวิทยาลัยในเชิงยกย่องและสุภาพว่า professor
ในประเทศไทย มหาวิทยาลัยทั้งของรัฐและเอกชนนั้น ตำแหน่งทางวิชาการที่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งโดยคำแนะนำของสภามหาวิทยาลัย และเสนอคณะกรรมการข้าราชการพลเรือนในสถาบันอุดมศึกษา (ก.พ.อ.) ให้ความเห็นเสนอรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการเพื่อนำเสนอนายกรัฐมนตรีนำความกราบบังคมทูลเพื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้ง คือ ตำแหน่งศาสตราจารย์และศาสตราจารย์พิเศษ
การแต่งตั้งอาจารย์ประจำให้ดำรงตำแหน่งศาสตราจารย์มีเกณฑ์ดังนี้ (๑) มีคุณสมบัติเฉพาะตำแหน่ง (๒) มีผลการสอนและมีความเชี่ยวชาญในการสอน (๓) ผลงานทางวิชาการมีคุณภาพในระดับดีมากหรือดีเด่น (๔) มีจริยธรรมและจรรยาบรรณทางวิชาการ
ศาสตราจารย์พิเศษนั้น ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งตามคำแนะนำของสภามหาวิทยาลัยจากผู้ซึ่งไม่ได้เป็นคณาจารย์ประจำของมหาวิทยาลัย อาจเป็นผู้ทรงคุณวุฒิที่มีประสบการณ์ทางวิชาการสูง และเป็นอาจารย์พิเศษของมหาวิทยาลัยมานานหรือผู้เคยดำรงตำแหน่งรองศาสตราจารย์ของมหาวิทยาลัยที่เกษียณอายุราชการและเป็นอาจารย์พิเศษของมหาวิทยาลัย คุณสมบัติของศาสตราจารย์พิเศษเป็นไปตามข้อบังคับของสภามหาวิทยาลัย
ตำแหน่งศาสตราจารย์พิเศษตามพระราชบัญญัติสถาบันอุดมศึกษา หรือพระราชบัญญัติของแต่ละมหาวิทยาลัย ใช้อักษรย่อว่า “ศ. (พิเศษ)” ส่วนระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยการใช้ตำแหน่งทางวิชาการเป็นคำนำหน้านาม พ.ศ. ๒๕๓๖ ใช้อักษรย่อว่า “ศ.”
ที่มา : คณะกรรมการจัดทำพจนานุกรมศัพท์ศึกษาศาสตร์ ราชบัณฑิตยสถาน